Herbata z czystka to ziołowy napar przygotowywany z suszu roślin z rodzaju Cistus. Zawiera związki polifenolowe, dlatego jest przedmiotem badań dotyczących m.in. właściwości przeciwutleniających. Dostępne dane naukowe są jednak nadal ograniczone i nie pozwalają traktować naparu z czystka jako środka zapobiegającego chorobom ani zastępującego leczenie.
Napar ma charakterystyczny, lekko ziołowy smak. Można pić go samodzielnie albo dodać do niego cytrynę lub miód przede wszystkim dla smaku.
Co to jest czystek i jak działa?
Czystek to określenie roślin należących do rodzaju Cistus. W publikacjach naukowych dotyczących naparów często spotyka się nazwy Cistus incanus oraz Cistus creticus; w literaturze botanicznej nazewnictwo tych roślin bywa stosowane zamiennie w odniesieniu do analizowanego surowca. W raporcie Europejskiej Agencji Leków Cistus creticus wskazywany jest również jako synonim Cistus incanus.
Susz czystka zawiera polifenole, w tym flawonoidy i inne związki fenolowe. Badania laboratoryjne wykazały ich aktywność przeciwutleniającą, a skład poszczególnych produktów może różnić się w zależności od pochodzenia i sposobu przygotowania surowca.
Wyniki badań laboratoryjnych nie oznaczają jednak automatycznie, że picie naparu zapobiega określonym chorobom lub je leczy. W przypadku czystka liczba dobrej jakości badań klinicznych z udziałem ludzi pozostaje ograniczona.
Czystek – co mówią badania o jego właściwościach?
Czystek zawiera polifenole, dlatego najczęściej bada się jego właściwości przeciwutleniające. Dostępne są również badania laboratoryjne oraz nieliczne badania kliniczne dotyczące m.in. infekcji dróg oddechowych i parametrów związanych ze stresem oksydacyjnym. Wyniki te są interesujące, ale baza badań jest nadal zbyt mała, aby przypisywać herbacie z czystka działanie lecznicze lub profilaktyczne w konkretnych chorobach..
Inne polifenole-bogate herbaty zdrowotne — zielona herbata: właściwości lecznicze i przyrządzanie i czym jest i jak parzyć herbatę z kwiatu hibiskusa (hibiskus — antocyjany).
Czystek wspomaga też ciśnienie — jaka herbata na obniżenie ciśnienia.
Czy czystek wspiera odporność?
Czystek zawiera polifenole o właściwościach przeciwutleniających, ale na podstawie dostępnych badań nie można stwierdzić, że zwykłe picie herbaty z czystka „wzmacnia odporność” lub zapobiega infekcjom.
W jednym randomizowanym badaniu klinicznym u 160 osób oceniano specjalny, bogaty w polifenole ekstrakt CYSTUS052 u pacjentów z infekcjami górnych dróg oddechowych. Zaobserwowano zmniejszenie nasilenia objawów w grupie stosującej ekstrakt. Badanie dotyczyło jednak konkretnego preparatu, a nie typowej herbaty przygotowywanej z suszu, dlatego jego wyników nie należy bezpośrednio odnosić do każdego naparu z czystka.
Herbatę z czystka najlepiej traktować jako element codziennej diety, a nie środek zapobiegający infekcjom lub zastępujący leczenie.
Czy czystek działa przeciwutleniająco?
Badania chemiczne i laboratoryjne pokazują, że napary oraz ekstrakty z czystka zawierają polifenole i wykazują aktywność przeciwutleniającą. Oznacza to, że zawarte w nich związki mogą reagować z wolnymi rodnikami w warunkach laboratoryjnych.
W niewielkim badaniu pilotażowym obejmującym 24 zdrowe osoby oceniano również wpływ regularnego picia herbaty z czystka na wybrane markery stresu oksydacyjnego i profil lipidowy. Po 12 tygodniach odnotowano zmiany części badanych parametrów. Ze względu na niewielką liczbę uczestników wynik należy jednak traktować jako wstępny i wymagający potwierdzenia w większych badaniach.
Czystek a układ pokarmowy?
W badaniach laboratoryjnych ekstrakty z roślin rodzaju Cistus wykazują różne aktywności biologiczne, w tym wobec wybranych drobnoustrojów. Takie wyniki nie są jednak dowodem na skuteczność naparu w leczeniu chorób żołądka, jelit ani zakażeń przewodu pokarmowego.
Jeżeli dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego utrzymują się lub nawracają, nie należy zastępować diagnostyki i leczenia piciem naparów ziołowych.
Pełne przewodniki o czystku w wsparciu układu oddechowego — herbata na zatoki: jaka będzie najlepsza (czystek jako kluczowe wsparcie) i jaka herbata na ból gardła i kaszel.
Jak przygotować herbatę z czystka?
Herbata z czystka ceniona jest przede wszystkim za zawartość polifenoli – naturalnych przeciwutleniaczy obecnych w roślinach. Warto jednak wiedzieć, że sposób przygotowania naparu może wpływać na smak oraz ilość związków aktywnych obecnych w herbacie. Odpowiednia temperatura wody, czas parzenia i proporcje pozwolą przygotować aromatyczny napar z czystka o łagodnym smaku.
Jaka woda do herbaty z czystka?
Do przygotowania naparu najlepiej sprawdzi się świeża, przefiltrowana woda o niskiej zawartości minerałów. Niektóre badania sugerują, że bardzo twarda woda może wpływać na ilość części związków przeciwutleniających obecnych w naparze oraz zmieniać jego smak.
Ile czystka na filiżankę?
Do przygotowania jednej filiżanki naparu można użyć około 1–2 łyżeczek suszu na 250 ml wody. Są to proporcje kulinarne służące uzyskaniu odpowiedniej intensywności naparu, a nie dawkowanie lecznicze.
W jakiej temperaturze parzyć czystek?
Czystek można zaparzać gorącą wodą. W badaniach składu naparów stosowano m.in. wrzącą wodę i około 7 minut parzenia, natomiast w warunkach domowych można dostosować temperaturę oraz czas przede wszystkim do preferowanego smaku.
Jeśli napar przygotowany wrzątkiem wydaje się zbyt intensywny lub cierpki, warto odczekać krótko po zagotowaniu wody albo skrócić czas parzenia.
Jak długo parzyć czystek?
Czystek najlepiej parzyć przez około 5–10 minut, w zależności od preferowanego smaku. Przy temperaturze około 85°C optymalny czas zaparzania wynosi mniej więcej 7 minut. Jeśli temperatura wody stopniowo spada, napar można pozostawić nawet do 20–25 minut, aby uzyskać bardziej intensywny aromat.
Przepisy na herbatę z czystka
Herbata z czystka – metoda trzech parzeń
Jeżeli nie masz dostępu do wody pozbawionej minerałów i musisz korzystać z tzw. twardej wody, oto metoda pozwalająca przygotować bardziej intensywny napar poprzez kilkukrotne wykorzystanie tego samego suszu. Metoda ta polega na trzech kolejnych parzeniach liści, których wyniki łączymy na końcu w jednym naczyniu.
Składniki:
- 10 płaskich łyżeczek herbaty z czystka (ok. 10 gramów, czyli 1/3 szklanki)
- 885–900 ml świeżej wody
Sprzęt:
- Odporny na gorąco pojemnik, np. dzbanek do herbaty
- Termos lub duży ceramiczny dzban
- Sitko do przecedzenia herbaty
Przygotowanie:
- Przegotuj 30 uncji (około 885 ml) wody do lekkiego wrzenia.
- Umieść 10 łyżeczek suszonego czystka w pojemniku odpornym na gorąco.
- Zalej liście wodą o temperaturze od 77°C do 88°C, do tego użyj 10 uncji wody (około 295 ml). Zakryj i pozostaw do zaparzenia przez 5 minut. (Zakrycie dzbanka zmniejsza utratę cennych olejków).
- Przecedź pierwsze parzenie herbaty do termosu lub dużego ceramicznego dzbanka.
- Ponownie zagotuj pozostałą wodę do lekkiego wrzenia i zalej tym samym zestawem liści kolejne 10 uncji wody (około 295 ml). Utrzymaj temperaturę wody na poziomie 77°C do 88°C i zaparzaj przez 7 minut.
- Przecedź i dodaj do już zaparzonej herbaty w termosie lub dzbanku.
- Zagotuj pozostałą wodę i zalej nią te same liście. Utrzymaj temperaturę wody na poziomie 77°C do 88°C i zaparzaj przez 10 minut.
- Przecedź i dodaj do poprzednich parzeń.
- Ciesz się swoją herbatą z czystka w ciągu całego dnia.
Herbata z czystka – metodą French Press
Składniki:
- 13 gramów suszonego czystka (mniej więcej 1/3 szklanki)
- 1 litr wody (najlepiej przefiltrowanej, bez zawartości minerałów)
Przygotowanie:
- Zagotuj 1 litr wody.
- Odczekaj około 90 sekund, aby temperatura spadła do około 85°C.
- Umieść czystek na dnie dużego naczynia French Press.
- Wlej gorącą wodę do naczynia.
- Zamknij pokrywę i delikatnie przyciśnij tłok, aby wszystkie liście znalazły się pod wodą.
- Pozostaw herbatę na 25 minut.
Serwowanie:
Gdy wszystkie liście osiądą na dnie, przyciśnij tłok całkowicie i nalej pierwszą porcję herbaty (ok. 240-300 ml).
Resztą herbaty możesz cieszyć się w ciągu dnia.
Czystek – bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Dane dotyczące bezpieczeństwa regularnego stosowania czystka są nadal ograniczone. W ocenie Europejskiej Agencji Leków dotyczącej Cistus creticus – wskazywanego w dokumencie również w odniesieniu do nazwy Cistus incanus – zwrócono uwagę na brak wystarczających danych dotyczących stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i kobiet karmiących piersią.
Z tego względu produktów z czystkiem nie należy przedstawiać jako odpowiednich dla niemowląt i dzieci bez zastrzeżeń. Bezpieczeństwo stosowania w ciąży i okresie karmienia piersią również nie zostało odpowiednio potwierdzone.
Dotychczas w badaniach klinicznych i opisach przypadków nie zgłoszono interakcji czystka z lekami, ale nie oznacza to, że możliwość takich interakcji została wykluczona. Jeśli przyjmujesz leki na stałe lub chorujesz przewlekle, regularne stosowanie preparatów ziołowych warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
Czystka należy unikać w przypadku znanej nadwrażliwości na surowiec.
Ważne: informacje w artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej, diagnozy ani leczenia.
FAQ: najczęstsze pytania o stosowanie czystka
Nie ma wystarczających dowodów klinicznych, aby traktować herbatę z czystka jako środek zapobiegający chorobom serca, obniżający cholesterol czy wpływający na zakrzepy.
W małym badaniu pilotażowym obejmującym 24 zdrowych dorosłych po 12 tygodniach picia naparu odnotowano zmiany niektórych parametrów profilu lipidowego i stresu oksydacyjnego. Było to jednak niewielkie badanie bez podstaw do stwierdzenia, że czystek zapobiega chorobom sercowo-naczyniowym lub je leczy.
Osoby leczone z powodu nadciśnienia, zaburzeń lipidowych, choroby niedokrwiennej serca lub zaburzeń krzepnięcia powinny stosować leczenie zalecone przez lekarza.
Obecnie nie ma wystarczających dowodów klinicznych potwierdzających, że picie herbaty z czystka obniża ciśnienie tętnicze. Nie należy stosować jej zamiast leków na nadciśnienie ani zmieniać leczenia bez konsultacji z lekarzem.
Jeśli czystek jest spożywany jako zwykły napar, porę można dobrać do własnych preferencji. Nie ma dobrze ustalonej naukowo „najlepszej” pory picia herbaty z czystka.
Czystek nie zawiera naturalnie kofeiny, dlatego pod tym względem może być wybierany także wieczorem. Nie ma jednak ustalonej medycznej rekomendacji dotyczącej pory jego spożywania.
Dostępne dane dotyczące bezpieczeństwa czystka są ograniczone. Europejska Agencja Leków w ocenie surowca Cistus creticus wskazuje, że z powodu braku wystarczających danych jego stosowanie u dzieci i młodzieży nie jest rekomendowane. Bezpieczeństwo stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią również nie zostało ustalone, dlatego w tych okresach nie zaleca się stosowania go jako ziołowego produktu leczniczego.
W dostępnych badaniach klinicznych i opisach przypadków nie zgłoszono dotychczas interakcji z lekami, ale nie oznacza to, że możliwość takich interakcji została wykluczona. Osoby regularnie przyjmujące leki powinny skonsultować częste stosowanie naparów ziołowych z lekarzem lub farmaceutą.
Czystek jest przede wszystkim naparem ziołowym cenionym za smak oraz zawartość polifenoli. Badania laboratoryjne potwierdzają obecność związków o aktywności przeciwutleniającej, a pojedyncze badania z udziałem ludzi analizowały wpływ preparatów z czystka na wybrane parametry zdrowotne.
Dostępne dowody nie pozwalają jednak uznać herbaty z czystka za sposób leczenia chorób przewlekłych, infekcji, boreliozy, chorób przewodu pokarmowego czy problemów dermatologicznych. Nie ma również podstaw, aby przedstawiać ją jako środek „detoksykujący” lub wspomagający odchudzanie.
Dostępne dane dotyczące interakcji czystka z lekami są ograniczone. W ocenie EMA wskazano, że w badaniach klinicznych i opisach przypadków nie zgłoszono dotychczas interakcji, ale nie ma wystarczających danych, aby stwierdzić, że są one niemożliwe.
Jeśli regularnie przyjmujesz leki, szczególnie z powodu choroby przewlekłej, warto skonsultować częste spożywanie preparatów ziołowych z lekarzem lub farmaceutą.
Brakuje dobrej jakości badań klinicznych pozwalających stwierdzić, że herbata z czystka leczy wrzody, zapalenie żołądka lub zakażenie Helicobacter pylori. Badania laboratoryjne dotyczące aktywności przeciwdrobnoustrojowej nie są dowodem skuteczności leczenia tych chorób u ludzi.
W przypadku utrzymujących się bólów brzucha, zgagi, biegunki lub innych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego należy szukać ich przyczyny, zamiast zastępować diagnostykę naparami ziołowymi.
Nie ma wiarygodnych dowodów klinicznych potwierdzających, że picie czystka usuwa z organizmu toksyny lub metale ciężkie. Organizm posiada własne mechanizmy usuwania produktów przemiany materii, w których główną rolę odgrywają m.in. wątroba i nerki.
Dlatego określenia typu „herbata oczyszczająca” lepiej traktować jako język potoczny lub marketingowy, a nie opis udowodnionego działania medycznego.
Nie ma wiarygodnych dowodów klinicznych potwierdzających, że picie herbaty z czystka regeneruje trzustkę, leczy jej stan zapalny lub zapobiega nowotworowi trzustki. Czystek nie powinien być przedstawiany jako element terapii chorób tego narządu.
W przypadku chorób trzustki sposób żywienia i stosowanie preparatów ziołowych warto konsultować z lekarzem.
Nie ma dobrze ustalonego, opartego na badaniach limitu czasu picia czystka jako zwykłego naparu ani naukowo określonej długości „kuracji”. W dostępnych badaniach stosowano różne preparaty i schematy, dlatego nie należy na tej podstawie wyznaczać uniwersalnego dawkowania dla każdego produktu.
Jeśli czystek ma być stosowany regularnie przez dłuższy czas, szczególnie przez osobę przyjmującą leki lub chorującą przewlekle, warto omówić to z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła i literatura
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Assessment report on Cistus creticus L., herba. EMA/HMPC/150765/2015.
- Kuchta A., Konopacka A., Waleron K. i wsp. The effect of Cistus incanus herbal tea supplementation on oxidative stress markers and lipid profile in healthy adults. Cardiology Journal. 2021;28(4):534–542. DOI: 10.5603/CJ.a2019.0028.
- Kalus U., Grigorov A., Kadecki O. i wsp. Cistus incanus (CYSTUS052) for treating patients with infection of the upper respiratory tract. A prospective, randomised, placebo-controlled clinical study. Antiviral Research. 2009;84(3):267–271. DOI: 10.1016/j.antiviral.2009.10.001.
- Wittpahl G., Kölling-Speer I., Basche S. i wsp. The Polyphenolic Composition of Cistus incanus Herbal Tea and Its Antibacterial and Anti-adherent Activity against Streptococcus mutans. Planta Medica. 2015.
- Bernacka K. i wsp. Antioxidant and Antiglycation Effects of Cistus × incanus Water Infusion. Molecules. 2022.
